Wat gebeurt er met een nalatenschap als de overledene geen testament heeft achtergelaten? In België valt u dan terug op de wettelijke devolutie: de wet bepaalt zelf wie wat erft, in welke volgorde en met welke aandelen. Voor de meeste families verloopt dit logisch, maar er zijn enkele finesses (wettelijk samenwonenden, halfbroers en zussen, kleinkinderen, schoonfamilie) waar veel mensen op vastlopen. Deze gids zet alle regels op een rij.
Het basisprincipe: orden en graad
De Belgische wet rangschikt erfgenamen in orden. Binnen een orde kijkt de wet naar de graad van bloedverwantschap. Een hogere orde sluit een lagere uit, een lagere graad sluit een hogere uit. Concreet kennen we vier orden:
- Eerste orde: afstammelingen (kinderen, kleinkinderen).
- Tweede orde: ouders en broers en zussen, met hun afstammelingen.
- Derde orde: andere bloedverwanten in opgaande lijn (grootouders).
- Vierde orde: andere bloedverwanten tot de vierde graad (ooms, tantes, neven, nichten).
Wie een hogere orde bekleedt, sluit alle lagere orden uit van de erfenis.
De rol van de echtgenoot of partner
De echtgenoot is in elke orde betrokken. Wat hij of zij krijgt, hangt af van wie er nog erfgenaam is.
- Echtgenoot + kinderen: de echtgenoot krijgt vruchtgebruik op de hele nalatenschap, de kinderen krijgen blote eigendom. In praktijk betekent dat: de overlevende partner mag in het huis blijven wonen en het beheren, de kinderen erven het uiteindelijk in volle eigendom na het overlijden van de overlevende.
- Echtgenoot + andere erfgenamen (geen kinderen): de echtgenoot erft volle eigendom van de gemeenschap en vruchtgebruik op de eigen goederen van de overledene.
- Geen andere erfgenamen: de echtgenoot erft alles in volle eigendom.
De wettelijk samenwonende partner heeft, sinds de hervorming van het erfrecht, een wettelijk erfrecht op het vruchtgebruik van de gezinswoning en de inboedel. De feitelijk samenwonende partner heeft daarentegen geen wettelijk erfrecht: zonder testament erft hij of zij niets.
Wat erven kinderen?
Bij overlijden zonder testament gaan alle goederen naar de kinderen, in gelijke delen. Het maakt niet uit of het kinderen uit een eerste of latere relatie zijn, of geadopteerd binnen een volle adoptie.
Bij gewone adoptie (vroeger "eenvoudige adoptie") zijn de erfrechten beperkter. Stiefkinderen erven niet automatisch.
Sterft een kind voor zijn of haar ouder, dan vervangen de kleinkinderen dat kind via het mechanisme van de plaatsvervulling. Het aandeel dat het overleden kind zou krijgen, wordt verdeeld onder zijn of haar afstammelingen.
Wat erven ouders, broers en zussen?
Wanneer er geen kinderen of kleinkinderen zijn:
- Ouders en broers/zussen samen: de ouders krijgen elk een vierde, de broers en zussen delen de helft.
- Enkel broers/zussen: zij verdelen alles in gelijke delen. Halfbroers en halfzussen erven enkel via hun gemeenschappelijke ouder, niet via beide kanten zoals volle broers en zussen.
- Enkel ouders: zij erven alles in gelijke delen. Bij één overleden ouder gaat alles naar de andere of, indien beide overleden zijn, naar hun afstammelingen (broers en zussen of hun nakomelingen).
Wat erven oom, tante, neef of nicht?
Wanneer er geen partner, kinderen, ouders, broers of zussen meer zijn, gaat de nalatenschap naar bloedverwanten in opgaande lijn (grootouders) en, bij gebrek daaraan, naar ooms, tantes, neven en nichten tot de vierde graad. Verder dan dat erft niemand: de nalatenschap valt toe aan de Staat.
Erven van een oom of tante is fiscaal duur: in alle drie de gewesten gelden de tarieven voor "alle anderen" (oplopend tot 55% à 80%).
Wat erft iemand zonder familie?
Bestaat er niemand die nog familie is binnen de vierde graad, dan komt de nalatenschap toe aan de Belgische Staat. Wenst u dat te vermijden, dan kunt u via testament een vereniging, vrienden of een goed doel aanduiden.
Reservatair erfdeel: wat is het en wat blijft ervan over zonder testament?
België kent reservatair erfdeel voor afstammelingen en, in beperkte mate, voor de echtgenoot. Dat is het deel waarover de overledene niet vrij mocht beschikken. Zonder testament is dit niet relevant: het erfrecht kent alle goederen sowieso aan de erfgenamen toe volgens de wettelijke devolutie. De reserve is wél relevant zodra er een testament is, om te beoordelen of de wensen van de overledene de reserve aantasten.
Hoe vraag ik een attest van erfopvolging zonder testament?
Bij een nalatenschap zonder testament, zonder huwelijkscontract en zonder minderjarige of beschermde erfgenamen, kunt u in plaats van een notariële akte een attest van erfopvolging vragen bij de FOD Financiën. Dit attest is gratis en volstaat om bankrekeningen te deblokkeren. Onze gids over het attest van erfopvolging.
Veelgemaakte fouten
- Ervan uitgaan dat de overlevende echtgenoot alles erft. Dat is niet zo: bij aanwezigheid van kinderen krijgt de echtgenoot vruchtgebruik, kinderen blote eigendom.
- Feitelijke samenwonenden gelijkstellen met wettelijk samenwonenden. Zonder testament erven feitelijke samenwoners niets.
- Halfbroers en zussen volledig negeren of foutief gelijkstellen. Zij erven alleen via de gemeenschappelijke ouder.
- Geen attest van erfopvolging aanvragen terwijl het in deze situatie net het eenvoudigste pad is.
Nalenta begeleidt u bij wettelijke devolutie
In Nalenta berekent u op basis van uw familiesituatie automatisch wie wat erft volgens de Belgische wet. We helpen u bij het opvragen van het attest van erfopvolging en bij de aangifte van nalatenschap. Voor de fiscale tarieven in elk gewest zie Vlaanderen, Brussel of Wallonië.