Veel families denken dat een notaris verplicht is voor elke nalatenschap. Voor een eenvoudige nalatenschap in België is dat niet zo. Voor heel wat dossiers mag u de aangifte van nalatenschap zelf indienen, zonder notaris en zonder advocaat. Dat scheelt u snel honderden tot duizenden euro's. Deze gids legt uit wanneer dat kan, hoe u het concreet aanpakt en welke fouten u moet vermijden. Reken op enkele uren tot een paar avonden werk; wie die tijd niet wil of kan vrijmaken, kan zich ook laten begeleiden door een dienst zoals Nalenta tegen een vaste prijs.
Wat betekent "zelf doen"?
In Vlaanderen, Brussel en Wallonië bent u als erfgenaam wettelijk verplicht om een aangifte van nalatenschap (aangifte van successierechten) in te dienen na een overlijden. Op basis van die aangifte berekent de fiscus de erfbelasting die u verschuldigd bent.
"Zelf doen" wil zeggen dat u, samen met de andere erfgenamen, de aangifte invult en indient zonder een notaris hiervoor onder de arm te nemen. U vult zelf het formulier in, voegt zelf de bewijsstukken toe en betaalt zelf de erfbelasting. Voor een groot deel van de nalatenschappen in België is dat perfect mogelijk en perfect legaal.
Wanneer kunt u de aangifte zelf doen?
U kunt de aangifte zelf indienen wanneer de nalatenschap eenvoudig is. Eenvoudig betekent doorgaans:
- Er is geen testament, of het testament is heel duidelijk en niet betwist.
- Er zijn geen minderjarige of beschermde erfgenamen (anders heeft u een notariële akte nodig en doorgaans toestemming van de vrederechter).
- Er is geen huwelijkscontract met een ingewikkeld vermogensregime (zoals een uitgebreide aanwasclausule of een verblijvingsbeding dat geanalyseerd moet worden).
- Er zijn geen onroerende goederen in het buitenland.
- De erfgenamen zijn het eens over de verdeling.
- Er is geen onderneming, vennootschap of complex aandelenpakket in de nalatenschap.
- Er zijn geen schulden waarvan u vermoedt dat ze het actief overstijgen.
Voldoet uw situatie hieraan, dan kunt u perfect zonder notaris werken. Dit is precies het soort dossier waarvoor Nalenta gemaakt is.
Wanneer hebt u toch een notaris nodig?
Voor enkele specifieke handelingen is een notariële akte wettelijk verplicht. Een notaris is dus nodig zodra:
- er onroerend goed in de nalatenschap zit en u dit later wil verkopen of overschrijven, want elke vastgoedoverdracht in België moet via notariële akte (de aangifte zelf doet u nog steeds zonder notaris, maar voor de eigendomsoverdracht hebt u er één nodig);
- er een testament is dat door een notaris werd opgesteld of geregistreerd, en u de erfopvolging formeel wil laten vaststellen via een akte van erfopvolging;
- er minderjarige of beschermde erfgenamen zijn, want dan hebt u toestemming van de vrederechter en een notariële tussenkomst nodig;
- u de nalatenschap wil aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving of verwerpen, want die verklaring gebeurt voor de notaris of voor de griffier van de rechtbank.
In de praktijk: voor de aangifte van nalatenschap zelf hebt u zelden een notaris nodig. Voor wat erna gebeurt (woning verkopen, rekeningen overzetten, akte van erfopvolging) is hij wel vaak nuttig of verplicht.
De aangifte stap voor stap
Stap 1: Verzamel de basisdocumenten
U hebt nodig:
- de akte van overlijden (gratis bij de gemeente van overlijden);
- een uittreksel uit de huwelijksakte indien van toepassing;
- de identiteitskaart van de overledene en van elke erfgenaam;
- de eigendomsakten van vastgoed;
- de rekeninguittreksels van de dag van overlijden voor elke bankrekening;
- de polisnummers van levensverzekeringen, hospitalisatieverzekeringen en uitvaartverzekeringen;
- de polissen van schuldsaldoverzekeringen verbonden aan een hypothecair krediet;
- de openstaande hypothecaire schulden op datum van overlijden;
- de factuur van de uitvaart.
Stap 2: Stel de boedelbeschrijving op
De boedelbeschrijving is een lijst van alles wat de overledene bezat (het actief) en alles wat hij of zij verschuldigd was (het passief), op de dag van overlijden. Het verschil is het netto-actief, en daarop wordt de erfbelasting berekend.
Werk gestructureerd:
- Onroerend goed: vermeld het volledige adres, het kadastraal inkomen en een redelijke marktwaarde. Een schatting via een vastgoedmakelaar of via de fiscale schattingsdienst is meestal voldoende.
- Roerende goederen: bankrekeningen, beleggingen, voertuigen, kunst, juwelen en spaarboekjes. Voor banken vraagt u een attest "fiscaal attest van saldi" op de datum van overlijden.
- Schulden: hypothecaire leningen, openstaande facturen, niet-betaalde belastingen, lopende abonnementen.
Stap 3: Vul het juiste formulier in
Welk formulier u gebruikt, hangt af van het gewest waar de overledene fiscaal woonde in de vijf jaar voor het overlijden:
- Vlaanderen: u dient in bij de Vlaamse Belastingdienst (VLABEL). Lees onze volledige gids over de aangifte bij VLABEL.
- Brussel of Wallonië: u dient in bij de FOD Financiën, het kantoor Rechtszekerheid van het ambtsgebied van de overledene. Lees onze gids over indienen bij de FOD Financiën.
De formulieren zijn beschikbaar op de website van de bevoegde administratie, ofwel als invulbaar PDF-formulier, ofwel via een online aangifteapplicatie.
Stap 4: Dien in binnen de termijn
De aangifte moet ingediend zijn binnen vier maanden na het overlijden als de persoon in België overleden is. Voor overlijdens in een ander EER-land bedraagt de termijn vijf maanden. Voor overlijdens daarbuiten zes maanden. Meer over de termijnen leest u hier.
Deze termijn is geen indicatie maar een wettelijke termijn. Te laat indienen leidt tot een boete en vaak ook tot een ambtshalve verhoging.
Stap 5: Wacht op het aanslagbiljet en betaal
Op basis van uw aangifte stuurt de fiscus enkele weken tot maanden later een aanslagbiljet met de verschuldigde erfbelasting. U hebt dan twee maanden vanaf de verzendingsdatum om te betalen, anders lopen er nalatigheidsinteresten. Meer over betalen leest u hier.
Vermijd deze veelgemaakte fouten
- Onroerend goed onderschatten. De fiscus vergelijkt uw waardering met de markt. Een te lage schatting leidt tot een herziening, een boete en achterstallige interesten.
- Een buitenlandse rekening "vergeten". België krijgt automatisch informatie uit alle EU-landen en uit veel landen daarbuiten. Vroeg of laat komt zo'n rekening boven water.
- Schenkingen van de laatste drie jaar weglaten. In Vlaanderen wordt deze termijn vanaf 2025 zelfs verlengd naar vijf jaar. Niet-geregistreerde schenkingen die binnen die periode plaatsvonden, worden bij de nalatenschap geteld. Meer over schenkingen versus erven.
- De aangifte indienen voor u de boedel kent. Wacht tot u banken, verzekeringen en het kadaster gehoord hebt. Een onvolledige aangifte rechtzetten is mogelijk maar onaangenaam.
- Geen rekening houden met levensverzekeringen. Veel polissen vallen wél onder de erfbelasting, ook al worden ze rechtstreeks aan een begunstigde uitgekeerd. Meer hierover.
Nalenta doet het zware werk voor u
Nalenta is gemaakt voor exact dit type dossier. U beantwoordt op uw eigen tempo de vragen die wij stellen, het platform zet uw antwoorden om in een correct ingevulde aangifte en een persoonlijk dashboard met al uw deadlines en volgende stappen. Eénmalig 129 euro, geen btw, geen abonnement.
Voor de specifieke regels per gewest kunt u onze regiopagina's raadplegen voor Vlaanderen, Brussel en Wallonië.